სიტყვა, როგორც ცვალებადი რეალობის კონსტრუირების უმნიშვნელოვანესი რესურსი

თეზისები

ენის უნარი, კონსტრუირება გაუწიოს ჩვენს გარშემო არსებულ რეალობას, კონცენტრირებულია „სამყაროს ენობრივი სურათის“ შექმნაში, რომელიც სხვადასხვაგვარად ასახავს მუდმივად ცვალებად და ტრანსფორმირებად რეალობას. ცვალებადი სოციალურ-პოლიტიკური პირობები, ტექნოლოგიური მიღწევები და ა.შ. იწვევს აქტიური ლექსიკის განახლებას, რაც ვლინდება არა მხოლოდ და არა ძირითადად ნეოლოგიზმების გაჩენაში, არამედ არსებული ლექსემებისა და კულტურული კონოტაციების გადახედვაში, საკვანძო სიტყვების ჯგუფების ფორმირებაში, იდიოლოგემების შექმნაში, ცალკეული ლექსემების ტაბუირებაში და ა.შ.

ლექსიკის განახლება სხვადასხვა გზით ხდება, ძირითადად ნეოლოგიზაციისა და არქაიზაციის პროცესების მეშვეობით. სიტყვების მნიშვნელობები ხშირად ვიწროვდება ან ფართოვდება. თუმცა, ლინგვისტისა და მთარგმნელის პერსპექტივიდან, ჩვენ გვჯერა, რომ განსაკუთრებით საინტერესოა შემდეგი ფენომენები:

1) რეტრონიმები - ქაღალდის ფოსტა, პირველი მსოფლიო ომი.

2) ტაბუირებული სიტყვები და გამოთქმები - სქესი, შავკანიანი, კავკასიელი პიროვნება, ომი და ა.შ.

3) კულტურული კონოტაციების ცვლილებები - ზოონიმების მნიშვნელობა (ვირი).

სიტყვის მნიშვნელობის გაგება ხშირად არასაკმარისია მინიმალური კონტექსტით ან თუნდაც მთელი ტექსტით, რომელშიც ის გამოიყენება. ხშირად საჭიროა კონკრეტული სოციალურ-ისტორიული ეპოქის, მისი იდეოლოგიური ქვეტექსტის და ფონური ინფორმაციის გაგება. მაგალითად, რუსეთის სამოქალაქო ომის დროს ზედსართავი სახელის „მწვანე“ მნიშვნელობებს (ეკოლოგია, ფული, ნარკოტიკები) ჰქონდათ კიდევ ერთი მნიშვნელობა, რომელიც პირდაპირ კავშირში იყო ამ ეპოქასთან - მარადიორთა ცალკეული შეიარაღებული ჯგუფები, რომლებიც არც წითლები იყვნენ და არც თეთრები.

მაგალითები ალექსანდრე სოლჟენიცინის მოთხრობიდან „ერთი დღე ივან დენისოვიჩის ცხოვრებიდან“:

ჯაშუში, ნამდვილი ჯაშუში, იღბლიანი ბიჭი, მეორე რანგის კაპიტანი, ხუთეულები და ა.შ.

სოციალიზაციის პროცესში, ამ ლინგვოკულტურული საზოგადოების წევრები ითვისებენ ძირითად იდეოლოგიურ კონცეფციებს, რომლებიც ჩვენი სემიოტიკური სამყაროს განუყოფელი ნაწილია და ასახავს ხელისუფლების წარმომადგენლებს მიერ აგებული იდეოლოგიური მითების ძირითად კონცეფციებს (მაგალითად, საბჭოთა პოლიტიკური მითის იდიოლოგემები). სიტყვები საზოგადოებრივი ცნობიერების მანიპულირების კრიტიკული რესურსია, რაც პუტინის პოლიტიკამ (სიტყვა „ომის“ ტაბუირებამ) დამაჯერებლად აჩვენა.

იდიოლოგემები: კაპიტალიზმი, ხალხის მტერი, ციმბირის შეერთება და სხვ..

საკვანძო სიტყვების დამაჯერებლობის ძალა განსაკუთრებით აშკარაა მხატვრულ ლიტერატურაში, ჟურნალისტურ ლიტერატურასა და მასობრივი აუდიტორიისთვის განკუთვნილ საინფორმაციო ტექსტებში. ასეთი ტექსტური ინფორმაციის აქტუალიზატორების თარგმნა მრავალმხრივი პრობლემაა, რომელსაც ამ სტატიაში განვიხილავთ ინგლისური, რუსული და ქართული თარგმანების გამოყენებით. ამ თემაზე კვლევისთვის შესანიშნავ ემპირიულ მასალას გვაწვდის რუსული იგავ-არაკების ქართულ ენაზე თარგმანები (ინფორმაციული ტექნოლოგიების ავტორი - ი.ა. კრილოვი, ფიზკულტურის ავტორი - აკაკი წერეთელი).